ฟื้นวันใหม่ให้เกาะลันตา
หมายเหตุจากสองหมู่บ้าน
เกาะลันตา ถือเป็นดาวดวงใหม่สำหรับการท่องเที่ยวกระแสหลัก นักท่องเที่ยวเริ่มทยอยหลั่งไหลสู่ลันตา ที่ซึ่งชาวเกาะดั้งเดิมยังคงมีวิถีชีวิตเรียบง่ายด้วยอาชีพหลักของชุมชนประมงชายฝั่ง
เหตุการณ์สึนามิในเดือนธันวาคม ปี 2547 ส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อหมู่บ้าน 2 แห่งที่อยู่ปลายสุดด้านตะวันออกเฉียงใต้ ของเกาะ ซึ่งดำรงชีวิตอยู่กับการประมง และยังมิได้รับอานิสงค์จากเงินตราต่างประเทศที่เข้ามาพร้อมการท่องเที่ยวเท่าใดนัก ชุมชนประมงทั้งสองแห่งมีชื่อว่า บ้านสังกาอู้ เป็นที่อาศัยของชุมชนชาวเล และ หมู่บ้านมุสลิมดั้งเดิม ชื่อว่า บ้านหัวแหลม
ความต้องการเร่งด่วนเพื่อบรรเทาความเดือดร้อนหนีไม่พ้นเรื่องเรือ เครื่องยนต์เรือ บ้าน ถนน ท่าเรือ และอุปกรณ์ประมง การตอบสนองความต้องการระยะสั้นดังกล่าวดูเหมือนจะมิได้เป็นเรื่องเหลือบ่ากว่าแรงเมื่อมีความช่วยเหลือในลักษณะดังกล่าวเข้ามาจากหลายแหล่ง แต่สิ่งที่น่าคำนึงถึงกลับกลายเป็นการสร้างโอกาสใหม่ที่มาพร้อมกับการฟื้นฟูสภาพจิตใจและจิตวิญญาณของชนพื้นเมืองที่มีความโดดเด่นและภาคภูมิใจในวิถีชีวิตดั้งเดิมของตนเอง เช่นชาวเลและชาวมุสลิม ทั้งสองกลุ่มมีวัฒนธรรมประเพณียาวนานที่กำลังรับความเสี่ยงต่อการเปลี่ยนแปลง อันเป็นผลจากการท่องเที่ยวกระแสหลัก ความเสื่อมโทรมของสิ่งแวดล้อม และบริโภคนิยมจากโลกานุวัตรที่ถาโถมเข้ามาโดยไม่มีใครดูแลป้องกัน
โครงการปัจจุบัน
โครงการฟื้นฟูวิถีชีวิตชุมชนดั้งเดิมและการจัดการระบบนิเวศน์ที่ยั่งยืนของเกาะลันตา ใช้จุดเริ่มจากการบรรเทาความเดือดร้อนจากมหันตภัยสึนามิแต่มุ่งเป้าไกลไปสู่การวางแผนจัดการทรัพยากรธรรมชาติและระบบนิเวศน์สำหรับเกาะลันตาและชาวเกาะทั้งหมด วิธีบริหารจัดการของโครงการเกิดขึ้นโดยคำนึงถึงการนำเอกลักษณ์ร่วมของชาวเกาะมาเป็นจุดเริ่มต้นในการสร้างพันธกิจร่วมกัน ใช้ลักษณะเด่นในการอยู่ร่วมกันอย่างสันติสุขของหลายชาติพันธุ์ทั้งชาวมุสลิม ชาวจีน ชาวพุทธ และชาวเลบนเกาะ โดยกิจกรรมโครงการเริ่มต้นจาก 2 หมู่บ้านที่ได้รับผลกระทบรุนแรงที่สุดข้างต้น และผลักดันให้เหยื่อสึนามิเปลี่ยนตนเองเป็นผู้กำหนดวิถีชีวิตและจัดการระบบนิเวศน์ด้วยตนเองและขยายผลเป็นการสร้างเครือข่ายชุมชนที่กว้างขวางยิ่งขึ้น
องค์กรพันธมิตรของ UNDP ในโครงการลันตาคือ สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน และมูลนิธิชุมชนไทย ซึ่งเป็นผู้ทำงานภาคสนามให้กับ สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน เจ้าหน้าที่ของมูลนิธิทำงานอย่างไม่เห็นแก่เหน็ดเหนื่อยและเกาะติดอยู่ในพื้นที่นับตั้งแต่หลังเหตุการณ์สึนามิไม่นานจนกระทั่งปัจจุบัน เพื่อร่วมกับเครือข่ายชุมชนในการบริหาร จัดการ และขยายโครงการ
เมื่อสิ้นสุดช่วงงานบรรเทาทุกข์ในเดือนมิถุนายน ปี 2549 UNDP ได้ต่อยอดงานของเครือข่ายชุมชน โดยได้ร่วมกับบริษัทโคคา โคลา และมูลนิธิองค์การสหประชาชาติ เปิดตัวโครงการจัดหาแหล่งน้ำและระบบสุขาภิบาลที่ยั่งยืน ให้แก่ชุมชนผู้ประสบภัยสึนามิ เพื่อแก้ปัญหาเร่งด่วนเรื่องการขาดแคลนน้ำจืดบนเกาะลันตา หมู่บ้าน 4 แห่งได้รับคัดเลือกเป็นหมู่บ้านทดลองพัฒนาแหล่งน้ำจืด นอกจากนี้ โครงการขนาดเล็กภายใต้กองทุนสิ่งแวดล้อมโลกยังสนับสนุนเงินทุนเพิ่มเติม เพื่อช่วยเหลือโครงการอู่ซ่อมเรือ และโครงการบริหารจัดการทรัพยากรชายผั่งของเกาะลันตาอีกด้วย
ในปี 2550 โครงการยังคงดำเนินต่อมา โดยเน้นการเสริมสร้างศักยภาพและอำนาจตัดสินใจโดยชุมชนในจัดการทรัพยากรธรรมชาติของตนเอง และนำทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องมาตกลงร่วมกัน ในการบริหารจัดการการท่องเที่ยวแบบยั่งยืนโดยตั้งอยู่บนพื้นฐานวัฒนธรรมและวิถีชีวิตดั้งเดิมที่เป็นเอกลักษณ์ของลันตา โครงการได้ข้ามผ่านช่วงการฟื้นฟูความเสียหายจากสึนามิอย่างประสบความสำเร็จ ด้วยการจัดตั้งกลุ่มองค์กรชุมชนขึ้นมาบริหารจัดการกิจกรรมฟื้นฟู และปัจจุบัน เครือข่ายชุมชนของเกาะลันตา กำลังพิสูจน์ศักยภาพของตนเองในการบริหารจัดการโครงการพัฒนา โดยอาศัยมรดกทางวัฒนธรรมของการมีเอกลักษณ์ร่วม ในการบูรณาการกิจกรรมต่างๆที่หลายภาคส่วนให้การสนับสนุน โดยสอดคล้องกับความต้องการและการแก้ปัญหาของชุมชน
กิจกรรมหลายอย่างแม้จะท้าทายหลักปฏิบัติดั้งเดิม เช่น การประชุมอภิปรายสาธารณะ รวมตัวแทนชุมชนและข้าราชการ และใช้วิธีการมีส่วนร่วมที่สนับสนุนให้ผู้หญิง วัยรุ่น และองค์กรชุมชนท้องถิ่นแสดงความคิดเห็น เครือข่ายชุมชนลันตาไม่เพียงอนุรักษ์ประเพณีดั้งเดิม แต่ยังได้ประยุกต์ใช้หลักการสากลเหล่านี้ มาเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชน สิ่งเหล่านี้ถือเป็นนิมิตใหม่ซึ่งตรงข้ามอย่างสิ้นเชิงกับกระบวนการตัดสินใจก่อนเหตุการณ์สึนามิ ที่มักจะให้บุคคลใดบุคคลหนึ่งตัดสินใจแทนชาวบ้าน
วัตถุประสงค์ของโครงการ
วัตถุประสงค์ที่ 1: รวมกันเป็นหนึ่ง
โครงการได้สร้างปรากฏการณ์ใหม่ที่เราจะได้เห็นนายอำเภอ นายกองค์การบริหารส่วนท้องถิ่น และตัวแทนองค์กรพัฒนาเอกชนและชุมชน มาร่วมอภิปรายในเรื่องเดียวกัน ภายใต้การรวมตัวกันเป็นคณะกรรมการโครงการ ในช่วงริเริ่มโครงการฟื้นฟูความเสียหายจากสึนามิ คณะกรรมการเห็นชอบให้ความเห็นชอบข้อเสนอของคณะทำงานของชุมชน 7 กลุ่มในการวางแผนและดำเนินงานกิจกรรมที่ริเริ่มขึ้นโดยชุมชน ปัจจุบันเครือข่ายชุมชนได้ขยายออกไปถึง 16 ชุมชน คณะกรรมการยังได้ร่วมกันดูแลการปรับปรุงภูมิทัศน์ การออกแบบที่อยู่อาศัยและพื้นที่สาธารณะ โดยใช้กระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชน
วัตถุประสงค์ที่ 2 สร้างได้ซ่อมได้
ระยะฟื้นตัวของชุมชน เป็นการร่วมกันสร้างบ้านหลังใหม่แทนหลังเก่าที่ถูกสึนามิทำลาย รวมทั้งการบูรณะซ่อมแซมบ้านที่ถูกทำลายบางส่วน นอกจากนั้น ยังได้ก่อตั้งอู่สำหรับซ่อมเรือขนาดกลางขึ้นที่หมู่บ้านศรีรายา และโดยมีชุมชนเป็นทีมบริหารงาน เพื่อให้บริการผู้เที่ได้รับความเสียหายจากสึนามิทั้งหมด นอกจากการฟื้นฟูด้านกายภาพแล้ว โครงการยังให้ความสำคัญต่อการฟื้นฟูวิถีชีวิตชุมชน ซึ่งช่วยตอกย้ำศักดิ์ศรีและความภาคภูมิใจมาสู่ชาวบ้าน ให้ได้ตระหนักว่า การฟื้นฟูวิถีชีวิตของพวกเขาขึ้นมาใหม่มิอาจได้มาด้วยการร้องขอและรอคอยผู้มาหยิบยื่นให้ แต่ชุมชนต้องร่วมกันเป็นแกนหลักในการลงมือลงแรงด้วยตนเอง
วัตถุประสงค์ที่ 3 ประกาศตัวตน
ด้วยหลักการของการทำแผนที่คนดี ชุมชนได้ช่วยกันสืบค้นเอกลักษณ์ของชุมชนในเกาะลันตา เพื่อให้ชาวบ้านได้ตระหนักว่าวิถีชีวิตดั้งเดิมและมรดกทางวัฒนธรรมของชาวลันตาเป็นสมบัติที่ยากจะหาได้ในที่แห่งอื่น และนี่คือความผูกพันร่วมซึ่งเป็นจุดกำเนิดของการร่วมกันคิดร่วมกันทำ ริเริ่มสร้างสรรค์กิจกรรมที่สอดคล้องกับวิถีของลันตา โครงการย่อยที่ริเริ่มโดยชุมชน7 โครงการเกิดขึ้นบนพื้นฐานของวัฒนธรรมและภูมิปัญญาท้องถิ่น และมีแนวโน้มว่าความริเริ่มอื่นๆจะติดตามมาไม่ขาดสาย ไม่เคยมีครั้งใดในประวัติศาสตร์ของเกาะลันตาที่ช่างฝีมือชั้นครู ศิลปิน นักก่อสร้าง ชาวประมง แม่ครัว ช่างเย็บผ้า นักร้อง นักดนตรี หมอ และคนเล่านิทาน ไม่ว่าจะจากกลุ่มเชื้อชาติใด จะได้รับการยอมรับและสนับสนุนให้ส่งต่อความรู้ของพวกเขาด้วยวิธีการเช่นนี้
วัตถุประสงค์ที่ 4 ความตระหนักด้านสิ่งแวดล้อม
โครงการที่ริเริ่มโดยชุมชน จำนวน 4 ใน 13 โครงการ ได้แสดงให้เห็นถึงความพยายามที่จะจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมโดยชุมชน เช่น โครงการจัดการขยะและของเสีย การฟื้นวิถีเกษตรกรรมแบบดั้งเดิมโดยไม่ใช้สารเคมี และการจัดตั้งศูนย์จัดการนิเวศชายฝั่ง โครงการเหล่านี้ปูทางไปสู่การพัฒนาเกาะลันตาให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ที่ยั่งยืน แม้จะยังอยู่ในระยะเริ่มต้น แต่มีศักยภาพที่จะพัฒนาและขยายผลในระยะยาว